Phát triển chuỗi giá trị nông sản đặc thù gắn với du lịch nông nghiệp là hướng đi quan trọng nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và thu nhập cho người dân nông thôn. Miền Tây Nghệ An - khu vực chiếm phần lớn diện tích tỉnh, giàu tài nguyên và đa dạng văn hóa, có nhiều tiềm năng với các sản phẩm đặc trưng như cam Vinh, chè, dược liệu quý. Đây cũng là vùng có điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng dựa trên bản sắc dân tộc Thái, Mông, Khơ Mú.

Miền Tây Nghệ An được thiên nhiên ưu đãi với diện tích đất đai rộng lớn, khí hậu đa dạng và cảnh quan sinh thái phong phú, từ đồng bằng ven sông Lam đến các dãy núi trùng điệp của Trường Sơn. Không chỉ vậy, nơi đây còn là vùng đất hội tụ của nhiều dân tộc thiểu số như Thái, Mông, Khơ Mú, Ơ Đu,... mỗi dân tộc đều có phong tục, lễ hội, ẩm thực và nghề thủ công truyền thống đặc sắc. Đây là cơ sở quan trọng để phát triển mô hình du lịch nông nghiệp gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa, từ đó tạo ra sức hấp dẫn khác biệt so với các địa phương khác trong cả nước.

Tại Quỳ Hợp và Nghĩa Đàn, thế mạnh lớn nhất là các vườn cam Vinh bạt ngàn cùng trang trại bò sữa TH True Milk nổi tiếng. Cam Vinh không chỉ có giá trị thương mại mà còn có thể trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm, nơi du khách tham quan, tự tay hái cam, thưởng thức tại vườn và mua sản phẩm chính gốc. Bên cạnh đó, Tập đoàn TH đã phát triển mô hình nông nghiệp công nghệ cao, với khu trang trại bò sữa quy mô hàng nghìn héc ta, hoàn toàn có thể trở thành điểm đến cho du lịch giáo dục - trải nghiệm nông nghiệp hiện đại. Việc kết hợp giữa “vườn cam trải nghiệm” và “tham quan trang trại bò sữa” sẽ tạo nên chuỗi du lịch nông nghiệp đặc sắc tại khu vực này.

Ở Con Cuông và Anh Sơn, lợi thế nổi bật là vùng chè xanh trải dài trên các đồi núi cùng với làng nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào Thái. Du khách có thể tham gia thu hái chè, trải nghiệm quy trình chế biến thủ công, sau đó thưởng thức chén trà xanh ngay tại đồi chè. Bản Nưa (Con Cuông) từ lâu đã được biết đến như một điểm du lịch cộng đồng tiêu biểu, nơi vừa có cảnh quan thiên nhiên, vừa có văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái. Nếu kết hợp nông nghiệp với du lịch, địa phương này có thể hình thành các tour “Một ngày làm nông dân hái chè và dệt thổ cẩm”, mang đến trải nghiệm khó quên cho du khách.

Bản Coọc, xã Yên Hòa, tỉnh Nghệ An (xã Yên Hòa, huyện Tương Dương cũ) điểm du lịch mới được thực hiện từ nguồn vốn Chương trình nông thôn mới hỗ trợ - Thiếu nữ dân tộc Thái duyên dáng bên các Cọn nước bản Coọc

Tại Tương Dương, chè dây được xem là một trong những sản phẩm đặc trưng của vùng núi cao, gắn liền với tri thức bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số. Cây chè dây mọc tự nhiên trên các triền núi, được người dân thu hái, sao khô thủ công và sử dụng như một loại thảo dược quý có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ tiêu hóa. Sản phẩm này không chỉ mang giá trị dược liệu mà còn thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên nơi miền Tây xứ Nghệ. Nếu được tổ chức khai thác hợp lý, kết hợp với du lịch sinh thái và trải nghiệm thu hái, sao chế chè dây, du khách sẽ có cơ hội tìm hiểu văn hóa thảo dược truyền thống, thưởng thức vị trà đậm đà giữa núi rừng. Qua đó, chè dây Tương Dương có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và lan tỏa giá trị của tri thức bản địa. Kỳ Sơn và Quế Phong là hai huyện miền núi của Nghệ An, có tiềm năng lớn về tài nguyên dược liệu tự nhiên như sâm Puxailaileng, sa nhân, hà thủ ô và nhiều loài cây thuốc bản địa khác. Trong những năm gần đây, địa phương đã chú trọng bảo tồn, nhân giống và phát triển vùng trồng dược liệu gắn với sinh kế bền vững cho người dân. Các sản phẩm này có thể hướng tới kết hợp với du lịch sinh thái và chăm sóc sức khỏe, thông qua các hoạt động như tham quan vùng trồng, tìm hiểu quy trình chế biến dược liệu và trải nghiệm văn hóa bản địa. Sự giao thoa giữa cảnh quan núi rừng hùng vĩ và bản sắc văn hóa của đồng bào Mông, Khơ Mú là nền tảng để hình thành sản phẩm du lịch nông - dược liệu mang đặc trưng vùng Tây Nghệ An.

Có thể thấy, tiềm năng du lịch nông nghiệp của miền Tây Nghệ An rất lớn, trải đều ở nhiều huyện với những sản phẩm đặc thù khác nhau. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả, cần có sự quy hoạch khoa học, lựa chọn điểm đến phù hợp, đầu tư cơ sở hạ tầng và xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng. Việc lựa chọn địa điểm phù hợp là yếu tố then chốt để phát triển du lịch nông nghiệp hiệu quả. Điều này càng cho thấy rằng Nghệ An cần xây dựng các chiến lược phát triển cụ thể, tránh tình trạng phát triển dàn trải, đồng thời tận dụng tối đa thế mạnh riêng của từng địa phương nhằm tạo ra những sản phẩm du lịch nông nghiệp độc đáo, góp phần nâng cao vị thế của tỉnh trên bản đồ du lịch Việt Nam.

Định hướng phát triển chuỗi giá trị và du lịch nông nghiệp

Để khai thác tiềm năng và khắc phục những hạn chế trong sản xuất nông nghiệp, miền Tây Nghệ An cần xây dựng chiến lược phát triển chuỗi giá trị nông sản gắn liền với du lịch nông nghiệp theo hướng bền vững. Mỗi sản phẩm đặc thù của địa phương phải vừa đảm bảo chất lượng, đáp ứng nhu cầu thị trường, vừa trở thành yếu tố tạo nên trải nghiệm du lịch độc đáo. Trên cơ sở đó, định hướng phát triển được chia thành hai hướng chính: xây dựng chuỗi giá trị nông sản và phát triển du lịch nông nghiệp bền vững.

Với cam Vinh ở Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn và Anh Sơn, định hướng quan trọng là quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng tiêu chuẩn VietGAP và tiến tới GlobalGAP để nâng cao chất lượng và uy tín trên thị trường. Cùng với đó, mô hình “Vườn cam trải nghiệm” cần được hình thành, nơi du khách có thể trực tiếp tham quan, thu hoạch và thưởng thức sản phẩm tại vườn, sau đó mua làm quà. Việc kết hợp giữa sản xuất và du lịch không chỉ giúp nâng cao giá trị cam Vinh mà còn tạo ra kênh quảng bá sản phẩm hiệu quả, góp phần tăng thu nhập bền vững cho nông dân. Đối với chè ở Con Cuông và Tân Kỳ, định hướng là phát triển chế biến sâu với các sản phẩm đa dạng như trà túi lọc, trà thảo mộc, trà đóng chai tiện lợi. Việc xây dựng các nhà máy chế biến hiện đại gắn với điểm du lịch “Đồi chè xanh mát” sẽ giúp tạo ra một không gian trải nghiệm hấp dẫn cho du khách. Điều này vừa nâng cao giá trị sản phẩm chè, vừa mở ra cơ hội phát triển du lịch nông nghiệp gắn với văn hóa bản địa, đặc biệt khi kết hợp cùng nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Thái.

Với chè dây Tương Dương, định hướng phát triển cần tập trung vào việc xây dựng và quảng bá thương hiệu OCOP gắn với giá trị dược liệu bản địa, nhằm khẳng định vị thế của sản phẩm trên thị trường trong và ngoài tỉnh. Song song đó, chè dây có thể được đưa vào các chuỗi du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng, nơi du khách được trải nghiệm quá trình thu hái, sao chế chè thủ công, tìm hiểu về công dụng thảo dược cũng như cách người dân địa phương sử dụng trong đời sống hằng ngày. Việc tổ chức các tour du lịch trải nghiệm “Hành trình cùng người bản địa hái chè dây” không chỉ tạo điểm nhấn hấp dẫn về văn hóa - sinh thái mà còn góp phần nâng cao thu nhập cho người dân miền núi, đồng thời gìn giữ tri thức bản địa và giá trị thiên nhiên đặc trưng của vùng Tây Nghệ An.

Đối với dược liệu ở Kỳ Sơn và Quế Phong, định hướng phát triển là xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ trồng, chăm sóc, chế biến đến tiêu thụ, đồng thời gắn kết với mô hình “du lịch chăm sóc sức khỏe”. Các sản phẩm dược liệu quý như sâm Puxailaileng, sa nhân, hà thủ ô và nhiều loài cây thuốc bản địa khác không chỉ có giá trị kinh tế mà còn có thể trở thành “đặc sản tinh thần” khi kết hợp với dịch vụ trải nghiệm. Du khách đến đây có thể tham quan vườn dược liệu, học cách chế biến thuốc dân gian, hoặc tham gia dịch vụ tắm lá thuốc truyền thống của người Mông. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế du lịch sinh thái - chữa bệnh bằng tự nhiên đang ngày càng phổ biến.

Song song với phát triển chuỗi giá trị nông sản, việc xây dựng các mô hình du lịch nông nghiệp bền vững cũng là định hướng then chốt. Ở Quỳ Hợp - Nghĩa Đàn, có thể thiết kế tuyến du lịch “Một ngày làm nông dân trồng cam - trải nghiệm trang trại bò sữa” để kết hợp nông nghiệp truyền thống với nông nghiệp công nghệ cao. Tại Con Cuông, mô hình du lịch cộng đồng ở bản Nưa có thể được nhân rộng với các hoạt động như thu hái chè, dệt thổ cẩm và thưởng thức ẩm thực địa phương.

Có thể khẳng định rằng, phát triển chuỗi giá trị nông sản đặc thù gắn với du lịch nông nghiệp bền vững là chìa khóa để miền Tây Nghệ An chuyển mình mạnh mẽ trong giai đoạn tới. Nếu được triển khai đúng hướng, nơi đây hoàn toàn có thể trở thành vùng mẫu mực về kết hợp nông nghiệp - du lịch, đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển bền vững của tỉnh Nghệ An nói riêng và cả nước nói chung.

ThS. Hoàng Đình Ngọc